مرگ یک واقعیت حتمی است و تصمیم گیری درباره اموال برای زمان بعد از حیات، یک نگرانی بزرگ برای افراد می باشد. در دین اسلام عمل نوشتن وصیت یک امر مستحب است که روی آن تاکید فراوانی شده است. از نظر حقوقی و قانونی، وصیت عبارت است از اینکه یک نفر، عین یا منفعتی از دارایی خود را برای زمان بعد از فوتش به شخص دیگری به صورت مجانی تملیک کند. اما این نگرانی همیشه وجود دارد که یک فرد تا چه اندازه از دارایی هایش را اختیار دارد که به دیگران ببخشد؟ اگر اشخاص حد و مرز قانونی این موضوع را ندانند، عدم توجه به آن سبب بروز اختلافات بسیار زیادی در میان ورثه متوفی می گردد.

در این مطلب مفصل و دقیق، قوانین مربوط به وصیت را به ساده‌ترین شکل ممکن برایتان توضیح داده‌ایم تا بتوانید با خیالی آسوده برای آینده دارایی‌های خود برنامه‌ریزی کنید. 

قانون یک سوم اموال در وصیت نامه

بر اساس قانون مدنی، هر فردی حق دارد برای همه دارایی های خود تعیین تکلیف کند. اما از نظر قانونی، این سند تنها تا یک سوم دارایی ها بدون هیچ شرطی قابل اجرا است. به این یک سوم در زبان حقوقی «ثلث مال» می گویند. یعنی تا سقف یک سوم از ثروت، هیچ احتیاجی به رضایت و قبول کردن ورثه ندارد. اما اگر مقدار آن بیشتر از یک سوم بشود، برای اجرا شدن حتما باید ورثه به آن رضایت بدهند. به این رضایت دادن در اصطلاح دادگاه ها «تنفیذ» می گویند. هدف قانون گذار از وضع این محدودیت، حفظ کردن حقوق ورثه است تا آنها از ارث محروم نشوند.

نحوه محاسبه ثلث دارایی متوفی

برای اینکه بدانیم دقیقا یک سوم دارایی چقدر است، معیار ما زمان فوت شخص است، نه زمانی که متن را نوشته است. شاید شخص در زمان نوشتن برگه، ثروت کمی داشته باشد اما زمان مرگ بسیار ثروتمند باشد. برای به دست آوردن این مبلغ، باید سه مرحله اصلی را طی کنیم:

• لیست کردن دارایی ها: در قدم اول باید دقیقا بدانیم چه چیزهایی از متوفی باقی مانده است. این کار با توافق بازماندگان انجام می شود. اگر بین بازماندگان اختلافی باشد یا فرد صغیر و غایبی بین آنها باشد، دادگاه لیست ترکه را تعیین می کند.

• ارزش گذاری ثروت باقیمانده: تمام دارایی ها باید به نرخ روز قیمت گذاری شوند. این قیمت گذاری هم با توافق یا از طریق کارشناس دادگستری انجام می شود.

• کم کردن بدهی ها و خرج ها: قبل از هر تقسیمی، اول باید مخارج کفن و دفن پرداخت شود. بعد از آن تمام بدهی های متوفی، مالیات ها، و حقوقی مثل مهریه همسر باید از کل دارایی کم شود. مبلغ خالصی که در آخر باقی می ماند، ترکه خالص نام دارد. ما یک سوم این مبلغ خالص را محاسبه می کنیم.

برای انجام دقیق این مراحل، وکلای دفتر حقوقی ما در کنار شما هستند تا همه محاسبات حقوقی با بالاترین دقت انجام شود.

وضعیت حقوقی وصیت بیشتر از یک سوم اموال

سوال مهم این است که اگر شخصی برای بیشتر از ثلث اموال خود تصمیم گیری کند، چه اتفاقی می افتد؟ قانون می گوید شخص می تواند تمام ثروت خود را برای بعد از مرگش اختصاص دهد. اما این ورثه هستند که باید بخش بیشتر از یک سوم را قبول کنند. وقتی متوفی بیشتر از حق یک سوم خود ثروتی را بخشیده است، بازماندگان این حق را دارند که مقدار اضافه را قبول کنند یا آن را رد کنند.

اگر بازماندگان قسمت اضافه را رد کنند، فقط همان مقدار یک سوم اجرا می شود. اما اگر قسمت اضافه را قبول کنند، متن نوشته شده دقیقا اجرا خواهد شد. این موضوع در همه انواع اسناد ثبت شده باید رعایت شود. حتی اگر سند در دفترخانه رسمی ثبت شده باشد، باز هم نمی توان بدون رضایت بازماندگان بیشتر از یک سوم ثروت را بخشید.

رضایت دادن بخشی از ورثه در دادگاه

گاهی اوقات در خانواده ها اتفاق می افتد که بعضی از افراد با بخش اضافه موافق هستند و بعضی دیگر مخالفند. اگر تعدادی از بازماندگان بخش اضافه بر یک سوم را رد کنند و تعدادی دیگر آن را قبول کنند، مقدار اضافه فقط از سهم ارث کسانی که قبول کرده اند کم می شود.

برای درک بهتر این موضوع حقوقی به این مثال دقت کنید:

 فرض کنید دارایی خالص یک فرد ۱۲۰ میلیون تومان است. یک سوم این دارایی ۴۰ میلیون تومان می شود که به هیچ رضایتی احتیاج ندارد. حالا اگر این فرد ۵۰ میلیون تومان را به شخص دیگری بخشیده باشد، آن ۱۰ میلیون تومان اضافه حق بازماندگان است. اگر یکی از وراث بخواهد این ۱۰ میلیون اضافه را قبول کند، این مبلغ از سهم ارث شخصی او کسر خواهد شد تا خواسته متوفی اجرا شود.

استثنای مهم قانون بخشش کل دارایی

یک استثنای بسیار مهم در این قانون وجود دارد. اگر شخصی هیچ وارثی نداشته باشد، می تواند برای تمام دارایی خود تعیین تکلیف کند. از آنجا که محدودیت یک سوم فقط برای حفظ حقوق وارثان است، وقتی وارثی وجود نداشته باشد، این محدودیت هم برداشته می شود. در این حالت فرد می تواند صد در صد ثروت خود را به هر کسی که دوست دارد ببخشد و هیچ مانع قانونی برای او وجود نخواهد داشت.

بخشیدن اموال به یکی از فرزندان در متن وصیت

بسیار پیش می آید که پدر یا مادری می خواهند بخش بیشتری از ثروت خود را به یکی از فرزندان خود بدهند. در قانون، اگر شخصی یک سوم ثروتش را به نفع یکی از ورثه خود مثلا فرزندش اختصاص دهد، این کار از نظر قانونی تایید شده است. موضوع مهم این است که این فرزند، علاوه بر دریافت آن یک سوم، از بقیه ثروت هم سهم ارث قانونی خود را می برد. یعنی وصیت کردن به نفع یک وارث، باعث نمی شود که او از بقیه ارث محروم شود.

مواردی که باعث باطل شدن وصیت می شوند

همیشه دست نوشته های افراد در دادگاه اعتبار ندارند. مواردی وجود دارد که باعث می شود دادگاه آن سند را باطل کند.

• اگر شخصی که متن را می نویسد اهلیت قانونی نداشته باشد، مثلا مجنون باشد یا با اجبار و زور شخص دیگری این کار را انجام داده باشد، سند او باطل است.

• هیچ کس حق ندارد هیچ کدام از ورثه خود را از ارث محروم کند. اگر در متنی نوشته شده باشد که یکی از بازماندگان از ارث محروم است، آن بخش باطل خواهد بود.

• اگر فردی مال شخص دیگری را یا اموال عمومی را به کسی ببخشد، این کار باطل است.

• خودکشی یکی از موارد مهم است. اگر فردی کاری که باعث مرگ می شود را انجام دهد (مثلا سم بخورد) و بعد از آن خواسته هایش را بنویسد، آن متن باطل است. اما اگر خودکشی ناموفق باشد، متن اعتبار دارد. همچنین اگر فرد کار کشنده را خودش انجام نداده باشد ولی بر اثر جراحت آن فوت کند، متن او پذیرفته می شود.

• بخشیدن دارایی ها برای کارهای نامشروع و غیرقانونی نیز باطل است.

• اگر متوفی قبل از مرگ از تصمیم خود پشیمان شود و از آن رجوع کند، سند قبلی باطل می شود.

دعاوی قانونی برای تایید یا رد وصیت در دادگاه

وقتی اختلافی بین بازماندگان پیش می آید، آنها باید به دادگاه مراجعه کنند. این دعواهای قانونی معمولا دو دسته هستند:

• دعوای تنفیذ: این دعوا برای تایید کردن دست نوشته های عادی یا سری در دادگاه انجام می شود. برای این کار باید تمام بازماندگان حضور داشته باشند و گواهی انحصار وراثت و استشهاد محلی به دادگاه تحویل داده شود.

• دعوای بطلان: اگر بازماندگان فکر کنند که سند نوشته شده جعلی است یا متوفی در زمان نوشتن آن عقل سالمی نداشته است، می توانند تقاضای باطل شدن آن را بدهند.

برای موفقیت در این پرونده ها، حضور یک وکیل متخصص بسیار کمک کننده است. شما می توانید صفر تا صد پرونده های انحصار وراثت خود را به ما بسپارید.

سخن پایانی

در حقوق کشور ما، تعیین تکلیف دارایی ها برای زمان بعد از مرگ قوانین بسیار روشنی دارد. هر انسانی حق دارد برای دارایی های خود تصمیم بگیرد، اما قانون گذار برای حمایت از حقوق بازماندگان، این اختیار را تا یک سوم ثروت محدود کرده است. اگر فردی قصد داشته باشد بیشتر از ثلث ثروت خود را ببخشد، حتما به تایید و رضایت بازماندگان احتیاج دارد. در غیر این صورت، دادگاه فقط تا همان سقف یک سوم را اجرا می کند. تنظیم یک سند معتبر و قانونی که بعد از مرگ باعث اختلاف خانواده نشود، به دانش حقوقی احتیاج دارد. خدمات مجموعه حقوقی ما در وکیل وند به شما کمک می کند تا دارایی های خود را به درست ترین شکل ممکن مدیریت کنید.

سوالات متداول

آیا شخص می تواند همه اموال خودش را برای دیگری وصیت کند؟ 

بله، شخص می تواند برای تمام دارایی خود تعیین تکلیف کند، اما این کار فقط تا سقف یک سوم دارایی ها اعتبار قطعی دارد. برای مقدار بیشتر از آن، رضایت بازماندگان الزامی است.

محاسبه یک سوم ثروت بر چه اساسی انجام می شود؟

 ملاک محاسبه، میزان دارایی های خالص متوفی دقیقا در زمان فوت او است. یعنی اول باید بدهی ها و مخارج کفن و دفن کم شود و بعد یک سوم بقیه ثروت محاسبه گردد.

اگر ورثه مقدار بیشتر از یک سوم را قبول نکنند چه می شود؟

 در این شرایط، فقط همان مقدار یک سوم از ثروت به اجرا در می آید. بقیه دارایی ها بر اساس قانون ارث بین بازماندگان تقسیم خواهد شد.

آیا می توان یکی از فرزندان را از ارث محروم کرد؟ 

خیر، بر اساس قانون هیچ شخصی نمی تواند در دست نوشته های قبل از مرگ خود، هیچ یک از بازماندگان خود را از ارث محروم کند و چنین کاری از نظر حقوقی باطل است.