سوء استفاده از سفید امضاء زمانی محقق میشود که سند (اعم از عادی یا تجاری مانند چک، سفته و...)، به صورت ناتمام و صرفاً با امضا یا مهر یا اثر انگشت توسط صاحب آن در اختیار شخص دیگری قرار گیرد (سپرده شود) یا به هر طریق دیگری به دست آید، و دارنده، برخلاف توافق و اعتماد صاحب امضاء، اقدام به تکمیل یا تحریر متن سند به گونهای کند که موجب ضرر و اضرار صاحب امضاء یا شخص ثالث شود.
< > عنصر قانونی جرم سوء استفاده از سفید امضاء
قانونگذار در ماده ۶۷۳ قانون مجازات اسلامی (بخش تعزیرات) به صراحت به بیان عنصر قانونی این جرم پرداخته است:
ماده ۶۷۳ قانون مجازات اسلامی (بخش تعزیرات) «هر کس از سفید مُهر یا سفید امضایی که به او سپرده شده است یا به هر طریق به دست آورده سوء استفاده نماید به شش ماه تا یک سال و شش ماه حبس محکوم خواهد شد.
خرید حکم حبس تعزیری هم با شرایطی قابل انجام است که موضوع این مقاله ما نیست.
⚠️ نکته مهم در مورد مجازات: مجازات این جرم با اصلاحیه سال ۱۳۹۹ قانون کاهش مجازات حبس تعزیری، از یک تا سه سال به شش ماه تا یک سال و شش ماه تقلیل یافته است. همچنین، این جرم قابل گذشت اعلام شده است.
مقایسه با ماده ۶۷۴ (خیانت در امانت) همانطور که اشاره کردید، این جرم در فصل بیست و چهارم قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)، یعنی در کنار جرم خیانت در امانت (ماده ۶۷۴) قرار گرفته و از مصادیق خاص آن شمرده میشود، چرا که رکن اصلی آن سپرده شدن یا امانت یک سند ناقص (سفید امضا) است؛ اما تفاوتهای حقوقی مهمی دارند.
ماده ۶۷۴ قانون مجازات اسلامی (خیانت در امانت) «هر گاه اموال منقول یا غیر منقول یا نوشتههایی از قبیل سفته و چک و قبض و نظایر آن به عنوان اجاره یا امانت یا رهن یا برای وکالت یا هر کار با اجرت یا بیاجرت، به کسی داده شده و بنا بر این بوده است که اشیاء مذکور، مسترد شود یا به مصرف معینی برسد و شخصی که آن اشیاء نزد او بوده آنها را به ضرر مالکین یا متصرفین آنها استعمال یا تصاحب یا تلف یا مفقود نماید به حبس از شش ماه تا سه سال محکوم خواهد شد.
شرایط و ارکان تحقق جرم سواستفاده از سفید امضا
۱. عنصر مادی جرم سوء استفاده از سفید امضاء
عنصر مادی این جرم عبارت است از:
-
موضوع جرم: وجود یک سند (نوشته) دارای سفید امضاء یا سفید مهر که ناقص بوده و با قصد و اذن قبلی صادر نشده باشد.
-
رفتار مجرمانه (سوء استفاده): تکمیل متقلبانه، تحریف یا تحریر متنی بر روی سند سفید امضاء برخلاف توافق و اعتماد اولیه که منجر به ایجاد تعهد یا برائت شود.
-
نتیجه مجرمانه (اضرار): ورود ضرر مالی یا غیرمالی به صاحب امضاء یا شخص ثالث. (برخلاف نظر قبلی در قانون سال ۱۳۶۲، در قانون فعلی صرف سوء استفاده و امکان ورود ضرر نیز کفایت میکند، اما در رویه قضایی معمولاً به اضرار توجه میشود).
۲. عنصر روانی (معنوی) جرم سوء استفاده از سفید امضاء
عنصر روانی این جرم شامل دو بخش است:
-
سوء نیت عام: قصد و اراده در انجام عمل فیزیکی (تکمیل سند).
-
سوء نیت خاص: قصد اضرار به صاحب امضاء یا شخص ذینفع. (اگر دارنده با سوء نیت و آگاهی از اینکه عملش خارج از توافق است و به ضرر سپارنده است، اقدام به تکمیل و استفاده از آن کند، عنصر معنوی محقق میشود.)
۳. شرط تحقق (ضرورت ورود خسارت)
ورود خسارت به صاحب سند یا شخص ثالث در حال حاضر شرط لازم برای تحقق مطلق این جرم نیست، بلکه صرف سوء استفاده (تکمیل متقلبانه سند) جرم محسوب میشود. در قانون مجازات اسلامی (بخش تعزیرات) مصوب ۱۳۷۵، شرط ورود خسارت که در قانون قبلی (سال ۱۳۶۲) وجود داشت، حذف شده است؛ اما آنچه در رویه قضایی مهم است این است که عمل مرتکب باید قابلیت ایجاد تعهد غیرمجاز یا سلب تعهد را داشته باشد و به طور بالقوه موجب ضرر شود.
نحوه اثبات و دفاع در برابر جرم سوء استفاده از سفید امضاء
۱. نحوه اثبات جرم
اثبات این جرم مانند سایر جرایم بر عهده شاکی است و از طریق ادله اثبات دعوای کیفری شامل موارد زیر امکانپذیر است:
-
اقرار مرتکب.
-
شهادت شهود (با شرایط قانونی).
-
علم قاضی (بر اساس بررسی تمامی مستندات و قراین).
-
نظریه کارشناس رسمی دادگستری.
۲. نقش کارشناس تشخیص سفید امضاء
تشخیص سوء استفاده از سفید امضاء (مانند تکمیل چک یا سفته) در صلاحیت کارشناس رسمی دادگستری در رشته تشخیص اصالت خط و امضاء است. کارشناس با بررسی عدم انطباق خط امضاکننده با محتوای متنی (تحریر متن توسط فردی غیر از امضاکننده) و بررسی تقدم و تأخر زمانی نوشتن متن نسبت به امضاء و همچنین تعدد خطوط، نظر تخصصی خود را ارائه میدهد که یکی از مهمترین مستندات قاضی برای صدور حکم است.
۳. نحوه دفاع از اتهام سوء استفاده از سفید امضاء
متهم برای دفاع در برابر این اتهام باید دو نکته اساسی را اثبات یا در مورد آن شبهه ایجاد کند:
-
اثبات توافق: متهم ثابت کند که توافق قبلی و اذن صریح یا ضمنی مبنی بر تکمیل متن سند (مانند درج مبلغ و تاریخ) بین او و شاکی وجود داشته است.
-
نفی سوء نیت: متهم ثابت کند که قصد اضرار نداشته و تکمیل سند با سوء نیت نبوده است (مثلاً برای انجام تعهد یا کمک به شاکی بوده است).
-
نتیجه: در صورت اثبات توافق، عنصر مادی جرم محقق نمیشود. در صورت نفی سوء نیت، عنصر معنوی جرم محقق نخواهد شد و در هر دو حالت متهم مبری میشود.
جنبههای حقوقی دیگر
۱. شروع به جرم سوء استفاده از سفید امضاء
مطابق بند "پ" ماده ۱۲۲ قانون مجازات اسلامی، شروع به جرائم تعزیری درجه پنج (مانند سوء استفاده از سفید امضاء که حبس آن شش ماه تا یک سال و شش ماه است) جرم است و مرتکب به مجازاتی که در آن ماده تعیین شده است (حداقل مجازات جرم اصلی) محکوم خواهد شد.
۲. سوء استفاده از سفید امضاء توسط شخص ثالث
-
اگر شخص ثالثی (غیر از امین) بدون آگاهی دارنده، از سفید امضاء سوء استفاده کند، عمل او مصداق جعل یا استفاده از سند مجعول است و نه سوء استفاده از سفید امضاء (ماده ۶۷۳).
-
اگر دارنده (امین) به شخص ثالث دستور تکمیل و سوء استفاده را بدهد، دارنده مباشر جرم سوء استفاده از سفید امضاء (ماده ۶۷۳) و شخص ثالث معاون آن جرم محسوب میشود.
۳. مرور زمان در جرم سوء استفاده از سفید امضاء
جرم سوء استفاده از سفید امضاء از نظر مرور زمان جرم مستمر تلقی نمیشود، بلکه جرم آنی با نتیجه مستمر است. عمل مجرمانه (تکمیل سند) در یک لحظه واقع میشود.
در ادامه نمونه شکواییه سفید امضا در اختیار کاربران محترم سایت وکیلوند اولین استارتاپ حقوقی ایران قرار میگیرد ؛
✓ نمونه شکواییه اول
بسمه تعالی
شاکی : آقا /خانم —
مشتکی عنه : آقا / خانم —
موضوع جرم : ۱ – سوء استفاده از سفید امضاء ۲ – خیانت در امانت
محل وقوع جرم : — تاریخ وقوع جرم : —
ریاست محترم دادسرای عمومی و انقلاب
با سلام
احتراماً اینجانب در منزل اشتراکی با مشتکی عنه تعدادی اسناد و مدارک از جمله ؟؟؟ میلیون تومان سفته سفید امضاء نگهداری می نمودم که متأسفانه بنا به مشکلات به وجود آمده مشارالیه اقدام به سوء استفاده از سفیدامضاء یک فقره سفته به شماره — علیه اینجانب طرح دعوی در شعبه …. دادگاه عمومی حقوقی تحت کلاسه پرونده ……… نموده است که در این راستا شهود متعددی حاضر به شهادت مبنی بر سفید بودن سفته ها و سوء استفاده مشتکی عنه از آنها هستند .
لهذا با عنایت به مطالب صدرالاشاره و توجهاً به اینکه مشتکی عنه از سفیدامضاء اینجانب سوء استفاده نموده است مستنداً به ماده ۶۷۲ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۷۵ تقاضای تعقیب مجازات مشتکی عنه مورد استدعاست .
با تجدید احترام
✓ نمونه شکواییه دوم
شاکی …………………. به نشانی ……………………………………………….
مشتکیعنه ……………. به نشانی……………………………………………
تاریخ وقوع جرم ……….. محل وقوع جرم……………………………..
موضوع: سو ء استفاده از سفید امضاء
ادله: فیش برداشتی، استعلام از بانک و شهادت شهود
ریاست محترم دادسرای عمومی و انقلاب شهرستان ………………………….
با سلام و احترام، به استحضار میرساند:
مشتکیعنه به عنوان یکی از کارمندان بانک … میباشد به جهت رابطه دوستی که با ایشان داشتم فیشی را بدون اینکه مبلغ آن پر شود و اطلاعات درج گردد به صورت سفید، امضاء نموده و به ایشان اعلام نمودم که مبلغ … در آن قید گردد و همان مبلغ از حساب بانکی اینجانب کسر شود، متأسفانه بعد از مراجعت به بانک متوجه شدم برخلاف توافقات صورت گرفته مشتکیعنه مبلغی معادل دو برابر آنچه مقرر بر برداشت بوده را در فیش سفید امضاء تحریر نموده و آن را از حساب اینجانب برداشت نموده است. علیهذا نظر به مراتب فوق، تقاضای تعقیب و جلب به دادرسی مشتکیعنه مورد استدعاست.
با تشکر و سپاس فراوان
نمونه رای سو استفاده از سفید امضا چک
درتاریخ : 1391/09/25 به شماره : 9109970223401534
موضوعات مرتبط با این نمونه رأی و مرجع صدور
این نمونه رای که در شعبه 34 دادگاه تجدید نظر استان تهران صادرشده است درباره این موضوعات می باشد: تکمیل مندرجات چک، چک، چک سفید امضا، سفید امضا، سوء استفاده از سفید امضاسوء استفاده از سفید امضا، چک، چک سفید امضا، سفید امضا، تکمیل مندرجات چک
چکیده رای
تکمیل کردن مندرجات چک سفید امضا اگر توأم با سوءنیت باشد مصداق سوءاستفاده از سفید امضا است و وکالت در تکمیل مندرجات محسوب نمیشود.
رای بدوی
درخصوص اتهام آقای م. فرزند ح. با وکالت آقای ب. و ق. دایر بر سوءاستفاده از سفید بودن امضاء (یک فقره چک به شماره … عهده بانک ت) موضوع شکایت آقای ف. یا وکالت آقای م. به شرح کیفرخواست صادره از دادسرای عمومی و انقلاب ناحیه 6 تهران. دادگاه با عنایت به شکایت شاکی،گزارش مرجع انتظامی، نظریه کارشناسی مبنی برسفید امضاء بودن چک موصوف، دادنامههای صادره به شماره 256 از شعبه 1041 دادگاه عمومی جزایی تهران در شعبه 89 دادگاه عمومی حقوقی تهران به شمارههای 751 و752 که حکایت از سفید امضاء بودن چک موصوف دارند و در نظر گرفتن مفاد سایر اوراق پرونده ارتکاب بزه انتسابی از سوی نامبرده محرز است. لذا به استناد ماده 673 قانون مجازات اسلامی متهم موصوف به تحمل یک سال حبس تعزیری محکوم مینماید و در خصوص اتهامهای دیگر نامبرده دایر برخیانت در امانت نسبت به اموال و اسناد شرکت ژ. و مشارکت درشروع به کلاهبرداری و همچنین اتهام آقای م. فرزند ع. با وکالت آقای ب.ج. دایر بر مشارکت در شروع به کلاهبرداری با توجه به اینکه دلیلی از تحویل اسناد و اموال شرکت به متهم صدرالذکر باشد ارائه نشده و همچنین عناصر و ارکان بزه شروع به کلاهبرداری تحقق نیافته، علیهذا به استناد به اصل 37 قانون اساسی حکم به برائت نامبردگان از اتهامات اعلام شده صادر و اعلام میگردد، رأی صادره حضوری ظرف بیست روز پس از ابلاغ قابل تجدیدنظر در محاکم تجدیدنظر استان تهران است.
رئیس شعبه 1041 دادگاه عمومی جزایی تهران ـ علوی
رای دادگاه تجدید نظر
در خصوص تجدیدنظرخواهی آقای م. با وکالت آقای م.ش. و خانم پ. نسبت به دادنامه شماره 798 مورخ 25/7/91 صادره از شعبه 1041 دادگاه عمومی تهران که متضمن محکومیت وی به تحمل یک سال حبس به اتهام سوء استفاده از سفید امضاء یک فقره چک به شرح دادنامه بدوی میباشد با توجه به مجموع محتویات پرونده دادنامه مذکور وفق موازین و مقررات قانونی صادر و تجدیدنظرخواهی واصله با هیچ یک از شقوق ماده 240 قانون آیین دادرسی کیفری انطباق ندارد. علیهذا دادگاه آن را مردود اعلام و دادنامه تجدیدنظرخواسته را مستنداً به ماده 257 همان قانون تأیید و استوار مینماید. رأی صادره حضوری و قطعی است.
رئیس شعبه 34 دادگاه تجدیدنظر استان تهران ـ مستشار دادگاه
سلیمی ـ کمالی
✓ چنانچه فردی با سوءنیت و برخلاف توافق قبلی مبادرت به تکمیل مندرجات چک سفید امضا نموده و آنرا به بانک ارایه نماید، عملش وکالتی نبوده و مصداق جرم سوء استفاده از سفید امضاست.
تاریخ رای نهایی: 1391/07/29
شماره رای نهایی: 9109970222300991
رای دادگاه بدوی
در خصوص اتهام آقای م.ع. فرزند م. دایر بر سوء استفاده از سفید امضاء موضوع شکایت خانم ف.ر. با عنایت به جامع اوراق و محتویات پرونده از جمله شکایت شاکی خصوصی و نظریه کارشناس رسمی دادگستری و دفاعیات غیر موجه متهم و اینکه دلیلی بر طلبکار بودن و داین بودن ابراز ننموده است و حسب اظهارات خودش بر فرض که چک بابت امور تجاری و خرید و فروش بوده است درج مبلغ آن بنام خود و ارائه آن به بانک بر خلاف توافق اولیه طرفین بوده است و متعاقب طرح دعاوی خانوادگی اقدام به درج مبلغ و ارائه آن به بانک، معادل ادعای شاکی نموده است که از مصادیق سوء استفاده از سند امضاء است و با توجه به سایر امارات موجود در پرونده وقوع جرم محرز بوده و به استناد ماده 674 قانون مجازات اسلامی حکم بر محکومیت وی به تحمل یک سال حبس تعزیری با احتساب ایام بازداشت احتمالی و سابق صادر و اعلام میگردد.
رأی دادگاه بدوی صادره حضوری ظرف مهلت بیست روز پس از ابلاغ قابل اعتراض در محاکم محترم تجدیدنظر استان تهران است.
??دادرس شعبه 1103 دادگاه عمومی جزایی تهران
رای دادگاه تجدید نظر
تجدیدنظرخواهی آقای ح. به وکالت از آقای م.ع. فرزند م. از دادنامه شماره 9109972167600357 مورخ 31/4/91 صادره از شعبه 1103 دادگاه عمومی جزایی تهران که به موجب آن آقای تجدیدنظرخواه به لحاظ سوء استفاده از سفید امضاء به تحمل یک سال حبس تعزیری با احتساب ایام بازداشت قبلی محکوم گردیده است که با توجه به محتویات پرونده خصوصاً استدلال دادگاه بدوی چون ایراد و اعتراض موجه و مؤثری که به اساس دادنامه تجدیدنظرخواسته خدشهای وارد سازد به عمل نیامده است و با توجه به رسیدگیهای معموله در دادگاه بدوی و سایر محتویات پرونده از جهت رعایت تشریفات دادرسی نیز فاقد ایراد و اشکال مؤثر قانونی به نظر میرسد، لذا به استناد بند الف از ماده 257 از قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب در امور کیفری ضمن رد تقاضای تجدیدنظرخواهی دادنامه تجدیدنظرخواسته تأیید میگردد. رأی صادره قطعی است.
رئیس شعبه 23دادگاه تجدیدنظر استان تهران ـ مستشار دادگاه
