قرارداد وقف خاص چیست + آثار + نحوه تنظیم صحیح آن

قرارداد وقف خاص

قانون مدنی در پاره‌ای از مواد خود به عقود معین اعن از اجاره، صلح و بیع، تصریح داشته است و احکام و مقررات این دسته از عقود را هم بیان نموده است. از جمله قراردادهای معین بیان شده در این قانون، عقد وقف است که ضمن آن صاحب مال، مال را از اموال خود خارج نموده و آن را در جهت امور خیریه و کمک به افراد دیگر صرف می‌کند.

عقد وقف در دو نوع وقف خاص و وقف عام است. قرارداد وقف خاص تحت عنوان یکی از این انواع از آثار خاصی در رابطه با واقف (وقف کننده) و موقوف علیهم (اشخاص ذی نفع وقف) برخوردار است و بدین منظور که این آثار به وجود آمده و وقف نامه به طور صحیحی تنظیم شود، ضروری است تا مقررات نحوه تنظیم این سند و شرایط قانونی وقف خاص رعایت شود.

از این رو در این مطلب نخست به توضیح قرارداد وقف خاص خواهیم پرداخت؛ سپس شرایط، آثار و نحوه تنظیم این قرارداد را مورد بررسی قرار خواهیم داد. با ما همراه باشید.

قرارداد وقف خاص چیست

وقف از جمله سازمان‌های در نظر گرفته شده در شرع و به تبعیت از حقوق کشور ما است که از گذشته‌های بسیار دور در جامعه مرسوم بوده و زمینه‌ساز کارهای خیریه و فعالیت‌های فرهنگی بسیاری گردیده است.

این سازمان بر مبنای یک عقد یا قرارداد محقق شده است و خود در دو نوع وقف خاص و وقف عام است. بر همین اساس امکان دارد این سوال مطرح گردد که قرارداد وقف خاص چیست و تفاوت آن با قرارداد وقف عام چیست؟

به منظور پاسخ به سوالات فوق ابتدا لازم است به تعریف عقد وقف پرداخته و سپس با توضیح ارکان این عقد به خصوص موقوف علیهم ماهیت وقف خاص را توضیح و به بررسی تفاوت آن با سایر انواع عقد وقف یعنی وقف عام بپردازیم.

در تعریف عقد وقف ماده 55 قانون مدنی، چنین مقرر نموده است: «وقف، عبارت است از اینکه عین مال، حبس و منافع آن تسبیل شود.» با در نظر گرفتن این ماده، در تعریف عقد وقف بایستی بگوییم که عقدی می‌باشد که در آن عین مال موقوفه (مال وقف شده) از مالکیت واقف (وقف کننده) خارج گردیده است و غیر قابل نقل و انتقال خواهد شد و منفعت یا منافع به دست آمده از این مال برای امور خیریه صرف می‌شود.

1. بدین منظور که عقد وقف محقق گردد، ضروری است تا سه رکن وجود داشته باشد: واقف (شخصی که مالی را وقف می کند)
2. موقوف علیهم (شخص یا اشخاصی که وقف برای آنها انجام گرفته و ذی نفع عقد هستند) 
3. عین موقوفه یا مال موقوفه (مالی که وقف می گردد).

موقوف علیهم به فرد یا افرادی گفته می‌شود که وقف برای آنها صورت گرفته که خود بر دو نوع هستند: موقوف علیهم نامحصور یا نامحدود و موقوف علیهم محصور یا محدود؛ که به موجب این دو دسته از موقوف علیهم با دو نوع قرارداد وقف مواجه می‌شویم: وقف عام و وقف خاص.

وقف عام: وقف عام به وقفی می‌گویند که موقوف علیهم آن نامحدود یا نامحصور هستند. مثل اینکه فردی ملک خود را وقف می‌نماید تا جهت کمک به تامین مخارج دانشجویان صرف شود. با این حال وقف بر جهت (هدف) مثل وقف مال بر مدرسه سازی هم وقف عام به شمار می‌رود.

وقف خاص: در وقف خاص، موقوف علیهم محصور و محدود می‌باشند و عده اندکی از اشخاص را شامل می‌شوند. به طور مثال یک نفر مال خود را وقف فرزندان و همسرش می‌نماید و یا آنکه واقف، ملک خود را وقف چندین دانش آموز خاص می‌کند. بر همین اساس، با در نظر داشتن توضیحات فوق در جواب این سوال که قرارداد وقف خاص چیست بایستی بگوییم قرارداد وقف خاص به عقد یا قراردادی گفته می‌شود که بر اساس آن واقف، عین مالی را از مالکیت خود خارج نموده و علاوه بر اینکه عین مال غیر قابل نقل و انتقال می‌گردد، منافع آن به اشخاص محدود و و محصوری که موقوف علیهم گفته شده، تعلق می‌گیرد و در جهت کمک به آنها صرف می‌شود.

قرارداد وقف خاص طی یک سند تنظیم شده که به آن وقف نامه می‌گویند که می‌تواند از طریق وکیل و یا با دانلود نمونه‌های موجود تنظیم شود.

شرایط قرارداد وقف خاص

زمانی که فردی تصمیم داشته باشد مال خود را برای اشخاص خاص و محدودی وقف نماید و قرارداد وقف خاص را منعقد نماید، این امکان را دارد که این قرارداد را از طریق یک متخصص حقوقی از جمله مشاور حقوقی و یا یک وکیل تنظیم کرده و یا شخصا با دانلود نمونه‌های موجود در اینترنت جهت تنظیم وقف نامه اقدام کند. 

در هر صورت این وقف نامه چه از طریق وکیل تنظیم شود و چه از طریق خود شخص و با بهره‌گیری از نمونه‌های قبلی، بایستی در تنظیم این وقف نامه و انعقاد قرارداد وقف خاص شرایط قانونی رعایت شود که این شرایط به دو دسته شرایط عمومی و شرایط اختصاصی تقسیم‌بندی گردیده که در ادامه به توضیح آنها خواهیم پرداخت.

شرایط عمومی قرارداد وقف خاص

مقصود از شرایط عمومی قرارداد وقف خاص، شرایطی بوده که بین این عقد و عقود دیگر مشترک است که در حقیقت همان شرایط صحت معامله هستند. در قانون مدنی، شرایط صحت معامله مورد پیش بینی واقع گردیده است که عبارتند از:

قصد و رضای واقف و موقوف علیهم: بدین منظور که قرارداد وقف خاص به صورت صحیحی منعقد گردد و وقف نامه تنظیمی دارای اعتبار باشد، ضروری است تا ایجاب (پیشنهاد) عقد وقف از طریق واقف بیان شده و این ایجاب از طریق موقوف علیهم مورد قبول واقع گردد. 

در هر دو صورت یعنی ایجاب و قبول هم شخص واقف و هم موقوف علیهم می‌بایست دارای قصد باشد. به این معنا که اراده ایجاد عقد وقف را دارا بوده و به طور مثال، مست و در حالت بیهوشی نباشند و به انعقاد عقد هم رضایت داشته باشند و با اکراه و الزام قرارداد را منعقد ننمایند.

اهلیت واقف و موقوف علیهم: از دیگر شرایط قرارداد وقف خاص، اهلیت واقف و موقوف علیهم می‌باشد؛ یعنی آنکه هر دو این اشخاص نبایستی صغیر، مجنون و یا سفیه باشند. با وجود این، در حالت محجور بودن موقوف علیهم نماینده قانونی ایشان اعم از ولی یا وصی به نمایندگی عقد وقف را منعقد می‌نماید.

معلوم و معین بودن مال موقوفه: مال موقوف یا عین موقوفه به همان موضوع عقد وقف گفته می‌شود و مالی است که در روند عقد وقف می‌شود. واقف لازم است در وقف نامه این مال را تعیین و مشخص نموده و در صورت ضرورت مشخصات آن را هم مشخص کند. 

جهت مشروع وقف خاص: مقصود از جهت مشروع قرارداد وقف خاص این می‌باشد که هدف از انعقاد عقد بایستی یک امر مشروع و قانونی باشد. از این رو چنانچه به طور مثال، واقف ملکی را وقف نموده تا موقوف علیهم در آن ملک قمارخانه تاسیس نمایند، این وقف باطل خواهد بود.

شرایط اختصاصی قرارداد وقف خاص

شرایط اختصاصی قرارداد وقف خاص به شرایطی اطلاق می‌گردد که مختص این عقد است و در سایر قراردادها مطرح نمی‌شود. در ماده 55 به بعد قانون مدنی، این شرایط تعیین گردیده و شامل موارد زیر هستند:

قابل بقا بودن مال موقوفه: بدین منظور که وقف نامه تنظیم شده دارای اعتبار و قرارداد وقف خاص صحیح باشد، ضروری است تا یک مال غیرقابل مصرف و قابل بقا تحت عنوان مال موقوفه در نظر گرفته شود. بر همین اساس، وقف ملک و اتومبیل صحیح بوده و وقف مواد غذایی باطل است.

قبض مال موقوفه از طریق موقوف علیهم: از دیگر شرایط صحت قرارداد وقف خاص این می‌باشد که مال موقوفه بایستی از طریق موقوف علیهم تصرف یا قبض شود. بدین معنی که عین موقوفه به آنها ارائه و تقدیم گردد. مثل اینکه کلید خانه به موقوف علیهم تحویل داده شود.

آثار قرارداد وقف خاص

هر قراردادی که منعقد می‌شود، یک سری آثار ویژه در رابطه با طرفین عقد ایجاد می‌کند. قرارداد وقف خاص هم از این امر مستثنی نبوده و بعد از انعقاد این قرارداد از طریق وکیل یا از طریق شخص واقف و بر طبق نمونه‌های موجود و تنظیم وقف نامه، طرفین عقد که همان واقف و موقوف علیهم هستند، با آثار خاصی روبه‌رو خواهند شد. از این رو، در این قسمت از مقاله به این سوال پاسخ خواهیم داد که آثار قرارداد وقف خاص چیست؟

فک مال: مقصود از فک ملک این بوده که بعد از انعقاد قرارداد وقف خاص، مال موقوفه از اموال واقف خارج گردیده و دیگر مال متعلق به وی نیست. با این وجود، عین این مال به مالکیت موقوف علیهم هم در نخواهد آمد، بلکه همچون یک شرکت تجاری خود از یک شخصیت حقوقی مستقل از دو طرف برخوردار می‌گردد.

برقراری حق انتفاع برای موقوف علیهم: زمانی که قرارداد وقف خاص به صورت صحیح منعقد شود، در حالی که عین مال موقوفه به مالکیت موقوف علیهم در نمی‌آید، لیکن آنها حق انتفاع و یا در حقیقت حق بهره‌گیری از منافع این مال را خواهند داشت. به طور مثال، زمانی که یک باغ وقف خاص می‌گردد، عین باغ که همان مالکیت زمین و درختان است، به موقوف علیهم منتقل نمی‌گردد، ولی آنها حق بهره‌برداری از میوه‌های باغ و فروش آن را خواهند داشت.

نحوه تنظیم قرارداد وقف خاص

اگرچه همیشه توصیه می‌شود که اشخاص غیر حقوقی جهت تنظیم اسناد و قراردادهای حقوقی خود اعم از وقف نامه حتما به یک وکیل مراجعه کنند، ولی باز هم عده‌ای از افراد ترجیح می‌دهند تا شخصا با دانلود نمونه‌های موجود جهت تنظیم سند مربوطه اقدام نمایند. 

از این رو، در ادامه به توضیح نحوه تنظیم قرارداد وقف خاص و اصلی‌ترین نکاتی که لازم است در تنظیم نمونه وقف نامه رعایت شود، خواهیم پرداخت.

در بخش واقف و موقوف علیهم می‌بایست مشخصات کامل وقف کننده و وقف شونده‌ها قید گردیده و در شرایطی که واقف تصمیم داشته باشد تا پس از موقوف علیهم مال موقوفه برای فرزندان و نسل‌های پس از آنها هم وقف باشد، لازم است با عبارتی همچون (پس از فوت هر کدام از آنها، اولاد متوفی الی غیر النهایه) به این موضوع تصریح کند.

در بخش مال موقوفه یا عین موقوفه بایستی مشخصات دقیق مالی که وقف می‌شود، قید گردد. بهتر است که در حین عقد وقف، واقف متولی وقف یعنی شخصی که اداره مال موقوفه را بر ذمه داشته است و ناظر بر این متولی را از بین افراد مورد اطمینان خویش تعیین نماید. لازم به توضیح است که متولی وقف قادر است خود واقف باشد.

لازم است در قرارداد، بندی قید گردیده و ضمن آن به این موضوع تصریح گردد که مال موقوفه به قبض و تصرف موقوف علیهم درآمده است و آنها با امضا زدن ذیل قرارداد وقف خاص به قبض عین موقوفه اقرار نموده و این موضوع را قبول می‌کنند.

علاوه بر موارد اصلی ذکر شده در فوق، دیگر شرایط مورد نظر واقف تا اندازه‌ای که با مقررات قانونی مدنی مغایرت نداشته نباشد، همچون نحوه تقسیم منافع بین موقوف علیهم و یا نحوه اداره مال موقوفه، ممکن است در بخش شروط قراردادی قید شده و به امضای دو طرف برسد.