در چه صورتی مهریه به زن تعلق نمی‌گیرد
مهریه یکی از مهم‌ترین حقوق مالی است که پس از عقد نکاح برای زن در نظر گرفته میشود. از دید عرفی، بسیاری تصور می‌کنند مهریه صرفاً در زمان جدایی مطرح است، اما قانونگذار از لحظه خوانده شدن خطبه عقد، حق مالکیت آن را برای زن پیش‌بینی کرده است. با وجود این، بعضی حالت‌ها و شرایط خاص سبب می‌شوند مهریه به‌طور کامل یا نیمه‌کامل به زن نرسد.
در این مطلب ، ابتدا مفهوم مهریه و چگونگی تعیین آن شرح داده میشود، سپس شرایطی بررسی خواهد شد که می‌تواند مانع دریافت کل مهریه شود.
همچنین در پایان به این پرسش پرداخته‌ایم که اگر زن پیش‌قدم در طلاق باشد، آیا مهریه‌اش دستخوش تغییر خواهد شد یا خیر.
تعیین مهریه در هنگام عقد نکاح
مهریه در قرارداد ازدواج (دائم یا موقت) مبلغ یا مالی است که مرد متعهد به پرداخت آن میشود. از لحاظ قانونی، مهریه می‌تواند نقدی باشد یا اموال دیگر. تعیین آن معمولاً هنگام عقد انجام می‌گیرد و در سند ازدواج یادداشت میشود. دو گونه مهریه رایج است:
-
مهریه عندالمطالبه: زن هرگاه بخواهد، قادر است آن را طلب کند و مرد دین خود را باید ادا کند.
-
مهریه عندالاستطاعه: زن زمانی می‌تواند درخواست وصول داشته باشد که توان مالی شوهر در محاکم احراز شود.
در ازدواج موقت نیز باید مهریه‌ای مشخص شود. در صورت نبود مهریه هنگام عقد موقّت، چنین عقدی از نظر فقهی و حقوقی درست نیست. در ازدواج دائم، اگر مهریه تعیین نگردد، عقد باطل نخواهد بود؛ منتها پیامدهایی دارد که در ادامه توضیح داده میشود.
برای محاسبه مهریه به نرخ روز می‌توانید از ابزار آنلاین وبسابت وکیل وند استفاده کنید.
تعلق مهریه به زن
اصل کلی قانون می‌گوید زن به محض ثبت عقد نکاح، مالک مهریه میشود؛ چه بخواهد در زندگی مشترک بماند، چه پس از درخواست جدایی. حتی اگر طلاق رخ ندهد، امکان مطالبه مهریه برای زن وجود دارد. به‌علاوه، رفتارهایی از قبیل نافرمانی زن یا داشتن روابط نادرست، مانع تعلق مهریه به او نخواهد شد. این حق، جنبه مالی دارد و وابسته به نبود حسن رفتار یا رعایت وظایف زناشویی نیست.
قانون از مهریه به‌عنوان نوعی دین برای مرد یاد می‌کند. در نتیجه، اگر شوهر از دنیا برود و مهریه همسرش را کامل نداده باشد، زن می‌تواند از طریق اموال به‌جا‌مانده از شوهر (ترکه) حق خود را بگیرد. هیچ اقدام خلاف اخلاق یا قصوری از سوی زن، مانع رسیدن مهریه به او نخواهد بود، مگر در مواردی که قانون به صراحت بیان کرده است، که در ادامه خواهد آمد.
شرایط عدم تعلق مهریه به زن
گاهی پیش می‌آید که زن به دلایل مشخصی موفق به گرفتن کل مهریه نمی‌شود یا اساساً هیچ مقداری دریافت نمی‌کند. در این بخش، نُه مورد مهم از جمله عدم نزدیکی، تعیین نشدن مهریه و نکاح باطل بررسی خواهد شد.
-
عدم وقوع رابطه جنسی یا نزدیکی
در حقوق ایران، چنانچه هنوز رابطه زناشویی میان زوجین برقرار نشده باشد و طلاق اتّفاق بیفتد، زن استحقاق کل مهریه را ندارد و تنها نیمی از مهریه برای وی در نظر گرفته میشود. از دید قانون، نزدیکی نشانه تحقق کامل روابط زناشویی است و درصورت نبود آن، دریافت مهریه کامل امکان‌پذیر نیست. البته اگر نزدیکی پیش از طلاق رخ دهد، کل مهریه به زن خواهد رسید.
-
عدم تعیین مهریه در عقد نکاح
در ازدواج دائم، امکان دارد هنگام عقد مبلغی قید نشود و تعیین مهریه را به بعد موکول کنند. اگر در این فاصله، رابطه زناشویی شکل بگیرد و شوهر یا زن فوت کند، در صورت وقوع نزدیکی، زن می‌تواند مهری به نام «مهرالمثل» مطالبه کند. اما اگر تا زمان فوت هیچ رابطه‌ای رخ نداده باشد و مهریه تعیین نشده باشد، زن حق مالی ندارد. به بیان ساده، قبل از تعیین مهریه و بدون نزدیکی، اگر یکی از زوجین فوت کند، زن امکان دریافت چیزی نخواهد داشت.
-
فوت یکی از زوجین قبل از توافق بر مهریه
زمانی که در نکاح دائم مبلغ مهریه مشخص نشده اما نزدیکی هم انجام نشده باشد و یکی از دو طرف از دنیا برود، زن هیچ گونه مهری دریافت نخواهد کرد. چون هنوز توافقی صورت نگرفته و رابطه زناشویی نیز شکل نگرفته است. اما اگر پیش از فوت، نزدیکی رخ داده باشد، زن می‌تواند چیزی موسوم به مهرالمثل را درخواست کند که معمولا بر اساس عرف محلی و جایگاه اجتماعی زن برآورد میشود.
بیشتر بخوانید: قانون جدید مهریه
-
فسخ نکاح به دلیل عیوب
اگر در زمان عقد، عیوبی وجود داشته باشد که اجازه فسخ نکاح را به زن یا شوهر بدهد و هنوز رابطه زناشویی اتفاق نیفتاده باشد، زن حقی بر مهریه نخواهد داشت. فسخ نکاح در حقیقت به معنای باطل دانستن عقد از ابتدا است، پس اگر نزدیکی هم رخ نداده باشد، چیزی به زن نمی‌رسد. البته شرطی مانند عنن (ناتوانی جنسی مرد) می‌تواند باعث شود زن دست‌کم نیمی از مهریه را بگیرد که قانونگذار در موارد محدودی به آن اشاره کرده است.
-
طلاق قبل از وقوع نزدیکی
یکی دیگر از موقعیت‌هایی که مهریه به‌طور کامل به زن داده نمی‌شود، طلاقی است که پیش از رابطه زناشویی انجام شود. در چنین وضعیتی، قانون مقرر کرده که زن تنها نصف مهریه را دریافت کند. اگر هم پیش از طلاق تمام مهریه را گرفته باشد، شوهر حق دارد مازاد پرداختی را پس بگیرد.
-
نکاح باطل
گاهی عقد ازدواج از اساس درست منعقد نشده است؛ مثلاً ازدواج با فردی که محرم شرعی وی محسوب میشود یا نداشتن شرایط درست عقد. اگر این نکاح باطل اعلام شود و هیچ نزدیکی رخ نداده باشد، زن به صورت کامل از مهریه محروم میشود. در صورتی که نزدیکی واقع شده باشد و زن از باطل بودن ازدواج بی‌خبر بوده باشد، پرداخت مهری موسوم به «مهرالمثل» صورت می‌گیرد.
بیشتر بخوانید: مهریه چیست و نحوه گرفتن مهریه
-
ابراء مهریه توسط زن
ابراء مهریه به این معناست که زن مهریه خود را می‌بخشد و شوهر به‌طور قانونی از پرداخت آن آزاد میشود. ممکن است در برخی موارد، زن برای گرفتن طلاق رضایت دهد که از مهریه بگذرد. در چنین شرایطی عملاً حق خود را از دست می‌دهد. البته گاه امکان رجوع از بخشش وجود دارد که قواعد خودش را نیاز دارد. اما اگر زن رسماً از مهریه صرف‌نظر کند و سند رسمی تنظیم شود، مرد اجباری به پرداخت نخواهد داشت.
-
طلاق خلع و مبارات
در طلاق خلع، زن برای پایان‌دادن به زندگی مشترک، مبلغی را که معمولاً همه یا بخشی از مهریه است به شوهر می‌بخشد تا او هم رضایت خود را اعلام کند. در این طلاق، بازگشت به زندگی مشترک امکان‌پذیر نیست، مگر آنکه زن در عدّه از بخشش خود برگردد و شوهر نیز به ازدواج ادامه دهد. در طلاق مبارات نیز همین منطق وجود دارد، اما آنچه زن می‌بخشد می‌تواند برابر با مهریه یا کمتر و بیشتر باشد. در این حالت‌ها چون خود زن از حقش گذشته است، امکان ندارد مهریه کامل به دست او برسد.
-
عدم تعلق مهریه در صورت خیانت زن
برخی گمان می‌کنند اگر زن به همسر خود خیانت کند، مهریه‌اش از بین می‌رود. اما این باور از نظر قانونی درست نیست. حتی در صورت اثبات روابط نادرست زن، پرداخت مهریه همچنان بر عهده مرد خواهد بود. قانون، خیانت را جرم یا تخلف اخلاقی می‌شمارد، اما آن را مانعی بر سر حق مالی زن نمی‌داند؛ زیرا مهریه ناظر به اصل عقد است و تخلف‌های زن باعث نمی‌شود مهریه از مالکیت او ساقط گردد.
مقاله: حق رجوع به مابذل مهریه
اگر زن درخواست طلاق کند مهریه تعلق می‌گیرد؟
این پرسش خیلی‌هاست. طبق قواعد فقهی و قانونی، مهریه هنگام عقد به زن تعلق گرفته و شوهر دین خود را باید ادا کند. وقتی زن به دادگاه مراجعه می‌کند و جدایی را می‌خواهد، می‌تواند بخشی از مهریه را لحظه طلاق ببخشد تا شوهر راضی به جدایی شود. نمونه بارز آن طلاق خلع است که زن از مهریه می‌گذرد و شوهر طلاق می‌دهد.
اما اگر زن تصمیم بگیرد بخشی از مهریه را نگه دارد یا حتی هیچ‌چیز را نبخشد، بسته به توافق دو طرف است و بر اساس شرایط می‌توانند به راهکار مشخص برسند.
زن می‌تواند قبل یا بعد از طلاق هم مهریه را مطالبه کند. گاه زن هنگام تقاضای طلاق، مایل است برخی حقوق خود را حفظ کند. قانون اصولاً این حق را مسلم می‌داند و اگر میان زوجین سازشی پیش بیاید، میزان مهریه یا روش پرداخت می‌تواند تغییر یابد. در طلاق توافقی نیز تعیین سرنوشت مهریه به توافق زن و شوهر وابسته است. ممکن است زن برای پایان زندگی مشترک، تمام یا قسمتی از حق مالی خود را بذل کند.
پس حتی وقتی زن پیش‌قدم در طلاق شود، اصل مهریه همچنان باقی می‌ماند. به‌جز حالتی که خود زن تمام مهریه را ببخشد یا قانون در مواردی اندک امکان حذف کامل آن را بیان کند، نمی‌توان مهریه را کاملاً از میان برد. بنابراین، طلاق از سوی زن به معنی سقوط قطعی چنین حقی نیست و جز در موارد یادشده، زن می‌تواند برای گرفتن مهریه اقدام کند.
سخن پایانی
پس از عقد و ثبت رسمی، این دارایی در مالکیت زن قرار می‌گیرد و شوهر وظیفه دارد آن را ادا کند. رفتارهای ناپسند، نادیده گرفتن وظایف زناشویی از سوی زن یا ارتکاب خطاهایی مانند خیانت، سبب نمی‌شود مهریه به او تعلق نگیرد.
تنها در موارد خاصی که قانون مشخص کرد مانند عدم نزدیکی پیش از جدایی، فسخ نکاح به‌خاطر عیوب پیش‌بینی‌شده یا باطل بودن عقد ، امکان محروم شدن زن از کل مهریه یا قسمتی از آن وجود دارد. همچنین اگر زن مهریه را ببخشد یا بخشی را بذل کند، حق مطالبه دوباره نخواهد داشت مگر در حدی که قوانین اجازه رجوع داده‌اند.
مهریه، ماهیت مالی دارد و تا زمانی که زن آن را نبخشد یا حکم دادگاه مبنی بر نداشتن این حق صادر نشود، بر عهده شوهر خواهد بود. فوت مرد نیز موضوع را دگرگون نمی‌کند و ورثه موظف‌اند این دین را از ترکه او پرداخت کنند. فوت زن هم اصولاً باعث نخواهد شد حق او از بین برود و بازماندگان می‌توانند مهریه را از شوهر طلب کنند، به شرطی که موارد استثنایی عدم تعیین مهریه یا نبود رابطه پیش از فوت، رخ نداده باشد.
